Kaplica śś. Filipa i Jakuba

Pierwsza kaplica (1638)

Historia sacrum w Tarnkowej sięga roku 1638 — środka wojny trzydziestoletniej, jednego z najtragiczniejszych okresów w dziejach Śląska. W tym właśnie roku, gdy przez Europę Środkową przetaczały się armie i zarazy, mieszkańcy niewielkiej osady leśnej wznieśli pierwszą kaplicę. Była to zapewne niewielka budowla drewniana lub szachulcowa, odpowiadająca skromnym możliwościom rolniczej wspólnoty złożonej z zaledwie kilkunastu rodzin.

O tej pierwotnej kaplicy wiemy niewiele. Niemieckojęzyczna kronika Roberta Hofrichtera, spisana przed I wojną światową, odnotowuje jedynie, że na szczycie budowli znajdowała się metalowa wiatrownica (Wetterfahne) z wybitą datą „1638", która zachowała się jeszcze w 1896 roku. Przez 135 lat służyła wiernym — aż do czasu, gdy sołtys Joseph Blaschke postanowił wznieść nową, okazalszą świątynię.

Budowa obecnej kaplicy (1773)

W roku 1773 sołtys dziedziczny (Erbrichter) Joseph Blaschke ufundował nową, murowaną kaplicę barokową. Poświęcono ją patronom — świętym apostołom Filipowi i Jakubowi. Blaschke, urodzony 11 maja 1739 roku, był jednym z najzamożniejszych mieszkańców osady. To właśnie on wraz z małżonką Evą Marią (ur. 20 września 1733) sfinansował budowę z własnych środków.

Kaplica powstała w typowym dla Górnego Śląska duchu baroku prowincjonalnego — skromniejszego od wielkomiejskich realizacji, ale pełnego wdzięku i proporcji. W owej epoce nawet najmniejsze osady Śląska starały się posiadać własną świątynię — był to wyraz zarówno pobożności, jak i prestiżu wspólnoty.

Architektura

Kaplica jest zwrócona frontem ku wschodowi. Budowla murowana, otynkowana, wzniesiona na planie prostokąta z półkolistym zamknięciem od zachodu (absyda). Elewacja frontowa, ujęta dwoma pilastrami kompozytowymi, wieńczona jest malowniczo wygiętym szczytem z okulusem (okrągłym okienkiem). Na fasadzie widoczne bogato profilowane obramienie portalu wejściowego oraz dekoracyjne woluty — cechy charakterystyczne dla późnobarokowej architektury pogranicza śląsko-morawskiego.

Wnętrze kaplicy nakryte jest sklepieniem kolebkowym z lunetami — typowym rozwiązaniem barokowym, które nadaje przestrzeni wrażenie głębi i dostojeństwa mimo niewielkich rozmiarów. Na dachu siodłowym wznosi się drewniana wieżyczka zwieńczona dachem namiotowym z latarnią i krzyżem.

Na fotografii z „Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce" z lat 1959–1960, wykonanej przez Mariana Korneckiego z Instytutu Sztuki PAN, kaplica prezentuje się jeszcze w stanie sprzed remontów — z widocznym uszkodzonym tynkiem i pierwotną fakturą muru. Ten sam Katalog, wydany w 1961 roku (tom VII, zeszyt 2, autorzy: Tadeusz Chrzanowski i Marian Kornecki), zawiera oficjalny opis architektury kaplicy.

Fundatorzy — tablica grobowa

Na zewnętrznej ścianie kaplicy, po prawej stronie od wejścia, umieszczona jest kamienna tablica grobowa upamiętniająca fundatorów. Napis w dwóch kolumnach głosi:

Lewa strona: Tu spoczywa fundator Joseph Blaschke z Tarnkowej, ur. 11.05.1739 a zm. 21.04.1815
Prawa strona: oraz jego małżonka Eva Maria, ur. 20.09.1733 a zm. 3.02.1820

Joseph Blaschke zmarł w 1815 roku, mając 75 lat — dożył więc sędziwego wieku jak na owe czasy. Jego żona Eva Maria przeżyła go o pięć lat. Oboje zostali pochowani przy kaplicy, którą ufundowali ponad czterdzieści lat wcześniej. Tablica zachowała się do dziś w zaskakująco dobrym stanie, choć litery noszą ślady ponad dwustu lat ekspozycji na warunki atmosferyczne.

Wyposażenie i nabożeństwa

Przez ponad dwa i pół wieku kaplica była sukcesywnie uzupełniana o nowe elementy wyposażenia. W roku 1889 zafundowano fisharmonię za 300 marek, która towarzyszyła nabożeństwom przez kolejne dziesięciolecia. W 1897 roku postawiono nowy ołtarz, zastępując prawdopodobnie skromniejszy, oryginalny z XVIII wieku.

Nabożeństwa w kaplicy odprawiał proboszcz z Pomorzowic. Początkowo odbywały się one dwa razy w roku: w dzień ślubowania, czyli święto śś. Jakuba i Anny, oraz w poniedziałek po kirmeszu (jarmarku odpustowym). W 1887 roku doszło trzecie nabożeństwo — 1 maja, w sam dzień patronów kaplicy, śś. Filipa i Jakuba.

W 1903 roku w Tarnkowej założono Towarzystwo Teresy (Theresienverein), które przejęło opiekę nad wyposażeniem i ozdobami kaplicy. Jednocześnie rozpoczęto zbiórkę pieniędzy na budowę nowej, większej kaplicy — plan ten jednak nigdy nie doczekał się realizacji. Mała barokowa kaplica Blaschkego okazała się trwalsza niż ambicje kolejnych pokoleń.

Krzyż przed kaplicą

Tuż przed kaplicą stoi kamienny krzyż przydrożny, ufundowany w 1877 roku przez Franza i Julię Riedel. Rodzina Riedlów należała do najstarszych rodów w Tarnkowej — już w 1802 roku Gottlieb Riedel był jednym z pierwszych mieszkańców, którzy wykupili grunty od miasta Głubczyce. Fundowanie krzyży przydrożnych było na Górnym Śląsku gestem pobożności i zarazem manifestacją statusu rodziny we wspólnocie.

Obok kaplicy znajduje się również krzyż misyjny — świadectwo misji ludowych, które okresowo odbywały się w parafii pomorzowskiej.

Portal wejściowy

Portal wejściowy kaplicy zasługuje na szczególną uwagę. Profilowane obramienie z charakterystycznymi uszakami i kluczem łukowym to typowy element baroku śląsko-morawskiego. Mimo upływu ponad dwustu pięćdziesięciu lat zachował się w dobrym stanie, choć widoczne są ślady wielokrotnego tynkowania i napraw.

Wnętrze kaplicy

Wnętrze kaplicy, choć niewielkie, tchnące jest ciepłem i nabożną atmosferą. Sklepienie kolebkowe z lunetami nadaje przestrzeni wrażenie głębi. Na ołtarzu, po obu stronach centralnego obrazu, stoją drewniane figury patronów — św. Filipa i św. Jakuba, umieszczone na konsolach. Na ścianach bocznych rozmieszczone są stacje drogi krzyżowej w drewnianych ramach.

Po lewej stronie ołtarza znajduje się konfesjonał, obok niego figurka Matki Bożej Fatimskiej. Po prawej — ambonka z symbolami Alfa i Omega oraz krzyżem. Na ołtarzu widoczna jest monstrancja, świeczniki i kwiaty. Całość wyposażenia utrzymana jest w duchu prostej, wiejskiej pobożności — bez nadmiernego przepychu, za to z wyraźnym ładem i starannością.

Kaplica a parafia w Pomorzowicach

Tarnkowa od pierwszej wzmianki z 1690 roku przynależy do parafii pw. św. Jana Chrzciciela w Pomorzowicach — jednej z najstarszych parafii ziemi głubczyckiej. Nie posiadając nigdy własnego proboszcza, kaplica była i jest obsługiwana przez duchownych z Pomorzowic.

Na niedzielną mszę w kaplicy oprócz mieszkańców Tarnkowej przychodzą również mieszkańcy pobliskiego Sławoszowa (dawniej Amaliengrund). Ksiądz przyjeżdża z Pomorzowic w niedziele i święta, by odprawiać nabożeństwa. Ta więź z macierzystą parafią trwa niezmiennie od ponad trzech stuleci.

W artykule z „Gościa Opolskiego" (Gość Niedzielny) z 28 maja 2006 roku, zatytułowanym „Graniczna okolica", opisano parafię pomorzowską i jej kaplice filiane — w tym kaplicę w Tarnkowej — jako wyjątkowe świadectwa wielokulturowego pogranicza polsko-czesko-niemieckiego.

Zabytek — wpis do rejestru (1964)

Kaplica została wpisana do rejestru zabytków 13 kwietnia 1964 roku pod numerem 797/64. Wpis objął zarówno budowlę, jak i jej otoczenie. Jest to jedyny obiekt na terenie Tarnkowej figurujący w oficjalnym rejestrze zabytków województwa opolskiego.

Wpis do rejestru oznacza, że wszelkie prace remontowe i konserwatorskie wymagają uzgodnienia z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków w Opolu. Przez dziesięciolecia kaplica była wielokrotnie remontowana — wymieniano pokrycie dachu, odnawiano tynki, naprawiano wieżyczkę — ale jej barokowy charakter pozostał nienaruszony.

Kaplica na przestrzeni lat

Pocztówka z Tarnkowej (2017)

W 2017 roku Urząd Miejski w Głubczycach wydał oficjalną pocztówkę z Tarnkowej, na której kaplica zajmuje centralne miejsce. Autorem fotografii jest Tadeusz Parcej. Pocztówka ta świadczy o tym, że kaplica śś. Filipa i Jakuba jest rozpoznawana jako symbol wsi — jej wizytówka, punkt orientacyjny i najważniejszy zabytek.

Oś czasu kaplicy