Krzyże przydrożne

Krzyże przydrożne i kapliczki to pomniki sakralnej kultury, które są zarazem świadkami i pamiątką dziejów. Krajobraz Górnego Śląska jest nimi bogato ozdobiony. Można w nich dostrzec przenikanie się różnych kultur europejskich — polskiej, niemieckiej i czeskiej.

W Tarnkowej zachowały się cztery krzyże przydrożne, ufundowane przez zamożne rodziny niemieckojęzyczne w latach 1877–1902, kiedy wieś nosiła jeszcze nazwę Trenkau i należała do pruskiej prowincji Śląsk. Wszystkie krzyże mają tablice z inskrypcjami w języku niemieckim — niektóre uzupełnione polskim tłumaczeniem.

1

Krzyż przy cmentarzu (1902)

Pierwszy krzyż, jadąc od strony Głubczyc, znajduje się przed lokalnym cmentarzem. Ufundowany w 1902 roku przez Josepha i Berthę Kahner. To jeden z dwóch krzyży postawionych na przełomie wieków, kiedy Tarnkowa (Trenkau) liczyła ok. 270 mieszkańców i była częścią Landkreis Leobschütz (powiatu głubczyckiego).

Inskrypcja na tablicy

Durch deinen Schmerz Przed Twój ból

Und deinen Tod i Twoją śmierć

Erlöse uns von aller Not Wybaw nas od wszystkich przeciwności

Lass deine Marter, Spraw by Twe męczeństwo,

Deine Pein, Twój ból,

Doch nicht an uns Przez nas

Verloren sein. Nie zostało utracone.

Gewidmet von Joseph und Bertha Kahner · 1902

2

Krzyż przy domu Marczakiewiczów (1883)

Następny krzyż znajduje się przed domem państwa Marczakiewicz. Ufundowany w 1883 roku przez Josepha i Karolinę Rother — jeden z dwóch krzyży postawionych w drugiej połowie XIX w., kiedy wieś była zamożną osadą rolniczą na pograniczu prusko-morawskim.

Inskrypcja na tablicy

Es ist vollbracht Dokonało się

Errichtet zur Ehre Gottes von Joseph und Karolina Rother · 1883

Wzniesiony na chwałę Boga przez Josepha i Karolinę Rother

Sentencja „Es ist vollbracht" (J 19,30) to ostatnie słowa Jezusa na krzyżu — jedno z najczęściej spotykanych wezwań na zabytkowych krzyżach Górnego Śląska.

3

Krzyż przed kaplicą (1877)

Najstarszy z czterech tarnkowskich krzyży. Stoi przed barokową kaplicą śś. Filipa i Jakuba — centralnym punktem sakralnym wsi. Ufundowany w 1877 roku przez Franza i Julie Riedel. Rodzina Riedel jest odnotowana w dokumentach Trenkau z XIX w. jako jedna z zamożniejszych rodzin chłopskich.

Inskrypcja na tablicy

Gewidmet von Franz und Julie Riedel · 1877

Dedykowany przez Franza i Julie Riedel

Krzyż tworzy z kaplicą z 1733 roku spójną oprawę sakralną centrum wsi. Więcej o kaplicy można przeczytać na podstronie kaplicy.

4

Krzyż przy drodze do Sławoszowa (1902)

Ostatni krzyż stoi przy drodze jadąc w kierunku Sławoszowa (niem. Schlausewitz), wytyczając niegdyś granicę zabudowań wsi. Ufundowany w 1902 roku przez Carla i Theresę Frömel. Niestety, górna część tablicy inskrypcyjnej została w znacznej mierze zatarta i jest dziś nieczytelna.

Zachowana inskrypcja (dolna część)

Tue alles zur Ehre Gottes Czyń wszystko na chwałę Boga

Carl u. Theresa Frömel · 1902

Górna część napisu usunięta — treść nieznana

Tradycja krzyży przydrożnych na Górnym Śląsku

Krzyże stawiano z różnych powodów i w różnych czasach. Żaden z nich nie powstał przypadkowo — każdy nawoływał do czegoś lub przypominał o jakimś zdarzeniu. Krzyże stawiano w miejscach ważnych, znaczących dla ludzi:

• przy kościele lub kaplicy — wyznaczając centrum sakralne osady,
• na początku lub końcu zabudowań — wytyczając granice wsi,
• na rozstajnych drogach — gdzie żegnano odchodzących,
• przy ścieżkach do lasu lub na skraju pól,
• w miejscu tragicznej śmierci — by zapewnić wieczny spokój duszy.

Na krzyżach są wyryte, wyciosane lub namalowane napisy w języku polskim, niemieckim, łacińskim, czeskim, słowackim i morawskim. Są to często słowa Jezusa, cytaty z Ewangelii, słowa Ojców i Doktorów Kościoła, modlitwy i pobożne życzenia fundatorów.

„Krzyże wznoszono nie dla swojej chwały, ale z myślą o potomnych, o przyszłych pokoleniach, by te kontynuowały dzieło praojców. Stanowiły one znak rozpoznawczy i wyraz pobożności mieszkańców Górnego Śląska, były świadectwem życia religijnego danej parafii, chlubą wioski, osady i miasta." — Ks. Jan Górecki, „Przydrożne krzyże i kapliczki w pejzażu górnośląskim"

Kiedy mijano krzyż stojący na początku lub końcu wsi, zatrzymywano się, zdejmowano czapkę i odmawiano modlitwy. Formą oddawania czci krzyżowi było zdobienie go kwiatami i palenie przy nim świec. Do zwyczaju należało sadzenie drzew przy krzyżach. Przy krzyżu żegnano poborowych idących do wojska i składano przysięgi. Zatrzymywał się tam również kondukt pogrzebowy — proszono Zbawiciela o miłosierdzie dla zmarłego.

Oś czasu

Stan zachowania

Dziś wiele krzyży i kapliczek na Górnym Śląsku niszczeje i ginie bezpowrotnie. Niektóre z nich są rozbierane, a na ich miejscu stawia się nowe. Kapliczki i krzyże przydrożne podlegają konserwatorskiej ochronie, ale chronić je jest niezwykle trudno.

Cztery krzyże w Tarnkowej zachowały się w stosunkowo dobrym stanie, choć tablica czwartego krzyża (Frömelów) uległa częściowemu zniszczeniu. Stanowią one cenny element krajobrazu kulturowego pogranicza — niemy świadek czasów, gdy w jednej wsi współistniały języki, tradycje i wyznania trzech narodów.