Historia Tarnkowej

Powstanie osady

Przy prastarym szlaku handlowym łączącym od pradziejów Głubczyce z Prudnikiem (przez Osoblahę i Dytmarów) przycupnęła maleńka osada leśna, nietypowa na ogólnie bezleśnym terenie. Wszystko wskazuje na to, że Tarnkowa powstała z woli zarządu miasta Głubczyce jako wieś leśna (Walddorf), prawdopodobnie po wojnie trzydziestoletniej (ok. 1650 r.). Miasto osiedliło tutaj pracowników obsługujących przyległy las miejski oraz leżące przy nim grunty orne.

Robotnicy otrzymali działki ziemi pod uprawę i pod zabudowę — łącznie zaledwie 88 hektarów. W Tarnkowej od samego początku istniały wyłącznie drobne gospodarstwa zagrodnicze (Gärtner) i chałupnicze (Häusler) — nie było tu nigdy większych majątków. Pańszczyznę mieszkańcy wykonywali częściowo w lesie miejskim, częściowo w majątkach Blümsdorf i Wagenstall. Z każdego piątego snopa zebranego zboża musieli oddawać daninę miastu.

Na początku XIX wieku miasto Głubczyce wyprzedało swoje grunty położone przy Tarnkowej (ok. 90 mórg, dotychczas uprawiane z Blümsdorfu) miejscowym mieszkańcom. W 1802 r. Anton Kern, Gottlieb Riedel i Franz Rother nabyli od miasta „odłogujące, dawne grunty, tzw. Lehden". W tym czasie na wiejskim placu i przy drodze dla bydła powstało wiele nowych siedlisk. W roku 1810 chłopi uwolnili się z powinności daniny piątego snopa, wpłacając jednorazową sumę pieniędzy.

Osada ta zawsze była mała — w 1783 r. żyło w niej 87 ludzi, w 1855 r. — 151, w 1890 r. — 171, w 1910 r. — 169, a przed wybuchem II wojny światowej ok. 135.

Pierwsza wzmianka — 1690

Tarnkowa wzmiankowana po raz pierwszy w 1690 roku miała zaledwie sołtysa dziedzicznego (Erbrichterei) i 12 zagrodników. Odnotowano, że wieś należała do parafii w Pomorzowicach. Dawna nazwa niemiecka: Trenkau (lub w miejscowym dialekcie Trenke / Trinke).

W roku 1723 żyli tu: jeden sołtys dziedziczny, 9 zagrodników i 4 chałupników. Sześćdziesiąt lat później, w 1783 r., było już 10 zagrodników i 9 chałupników. Na początku XX wieku wieś liczyła 18 zagrodników i 7 chałupników.

Według Henryka Borka nazwa wsi wywodzi się od nazwy osobowej „Tarnek" (porównaj Tarnów). Prof. Drzażdżyński przypuszczał, że od czeskiego nazwiska „Trnka" (cierń). Robert Hofrichter kojarzył nazwę z wyrazem niemieckim „trinken" (pić) — twierdził, że w miejscowej gwarze nazywano ją „Trenke" lub „Trinke". — Jan Mruk, „Tarnkowa i okolice", Głos Głubczyc 1994

Powyższa pocztówka, wydana przez wrocławskiego fotografa Felixa Sobottę, stanowi jedno z nielicznych historycznych ujęć Tarnkowej. Na rewersie zachowała się korespondencja w języku polskim, zaadresowana do rodziny Hanak w Deutsch Leuthen (powiat cieszyński): „Najserdeczniejsze pozdrowienia z manewrów zasyła całej rodzinie. Widokówka przedstawia miejsce ćwiczeń". Cztery ujęcia ukazują najważniejsze punkty wsi: budynek szkoły, zabudowę mieszkalną, pomnik wojenny (poświęcony poległym z I wojny światowej) oraz dominującą w krajobrazie barokową kaplicę.

Barokowa kaplica (1773)

Jedyny i ładny zabytek architektoniczny to barokowa kaplica murowana z 1773 roku, zbudowana z fundacji sołtysa Blaschke, w miejsce poprzedniej z 1638 roku. Stara wiatrownica z datą 1638 zachowała się jeszcze w roku 1896. Patronują kaplicy dwaj święci: Filip i Jakub.

Kaplica jest zwrócona frontem ku wschodowi. Murowana, otynkowana, prostokątna, z półkolistym zamknięciem od zachodu. Wnętrze nakryte sklepieniem kolebkowym z lunetami. Elewacja frontowa ujęta dwoma pilastrami kompozytowymi. Dach siodłowy, na nim wieżyczka drewniana nakryta dachem namiotowym z latarnią.

Nabożeństwa w kaplicy odprawiał dwa razy w roku proboszcz z Pomorzowic: w dzień ślubowania (śś. Jakuba i Anny) oraz w poniedziałek po kirmeszu. Od 1887 roku doszło trzecie nabożeństwo — 1 maja, w święto patronów kaplicy, śś. Filipa i Jakuba.

W roku 1889 zafundowano kaplicy fisharmonię za 300 marek, a w 1897 roku postawiono nowy ołtarz. W 1903 roku założono w Tarnkowej Towarzystwo Teresy (Theresienverein), które odtąd opiekowało się wyposażeniem kaplicy. Jednocześnie rozpoczęto zbiórkę pieniędzy na budowę nowej, większej kaplicy. Kaplica jest zabytkiem od 1964 roku. Na niedzielną mszę oprócz mieszkańców Tarnkowej przychodzą również mieszkańcy pobliskiego Sławoszowa. Tarnkowa należy do parafii pw. św. Jana Chrzciciela w Pomorzowicach.

Czytaj więcej o kaplicy — pełna historia, galeria zdjęć i wnętrze →

Winiarnia Münzera i „tranzyt czeski"

W pobliżu wsi przebiega granica państwowa z Czechami, która w latach 1742–1957 w dwóch miejscach w odległości 350 m przecinała szosę łączącą Tarnkową z miastem. Jadąc z Głubczyc czy do Głubczyc, korzystało się z konieczności z „tranzytu czeskiego" na długości 350 m.

Ten fenomen graniczny pochodził stąd, że przy tej drodze stała słynna stara winiarnia Münzera i z jakichś powodów musiała pozostać przy Austrii (potem Czechach) — drogi tej nie przenoszono, bo winiarnia musiała być łatwo dostępna dla podróżnych. Dopiero po II wojnie światowej została rozebrana. W roku 1957 granicę państwową odsunięto w pola.

Winiarnia została założona w 1745 roku, a jej właścicielem był Richard Münzer. Było to ulubione miejsce wycieczkowe głubczycan. Właściciel winiarni chlubił się tym, że tu krzepili się winem i dobrym piwem nawet królowie.

Czytaj więcej o winiarni — pełna historia, galeria pocztówek i archiwalne zdjęcia →

Karczma i sklep (1902)

Naprzeciw kaplicy stoi okazały dwupiętrowy budynek, na którego szczycie fasady można jeszcze odczytać rok budowy — 1902. Przed wojną mieściła się w nim karczma (Gaststätte) i sklep spożywczy. Było to wówczas typowe dla wsi Śląska Opolskiego — większość nawet bardzo małych miejscowości posiadała wtedy sklep i karczmę.

Życie towarzyskie na wsi skupiało się wówczas w karczmie, pełniącej jednocześnie rolę gospody i zajazdu, lokowanej przy drodze wjazdowej. Obok kaplicy znajdował się staw, który należał do karczmy.

Babcia opowiadała mi, iż nazwa Trenkau pochodzi właściwie od niemieckiego słowa „trinken" (pić), gdyż podróżujący bursztynowym szlakiem w kierunku bramy morawskiej handlarze poili w Tarnkowej w zajeździe konie. — Wspomnienia autora bloga Tarnkowa-Trenkau

Zaraz po wojnie w 1945 roku utworzono w tym budynku obóz jeniecki — miejsce odosobnienia, w którym zamknięto lokalną ludność niemiecką, w tym panią Elisabeth Babel, chyba już ostatnią żyjącą byłą mieszkankę Tarnkowej z czasów przed II wojną światową. Po wojnie, w wieku 16 lat, została ona wysiedlona razem z 5-letnim bratem do Niemiec.

Szkoła w Tarnkowej

Historia szkolnictwa w Tarnkowej sięga roku 1780, kiedy to zagrodnik Anton Gornig rozpoczął nauczanie wiejskich dzieci we własnym domu (zagrodnictwo nr 5) — uczył czytania, pisania i rachunków. Gdy w 1801 r. Gornig kupił sołectwo dziedziczne od rodziny Blaschke, nauczanie przejął właściciel sąsiedniej posesji Anton Rother, zwany „Teichrother", który uczył do 1806 roku.

Od 1806 r. trzy razy w tygodniu przychodził z Pomorzowic nauczyciel Anton Jäschke. Za naukę każdy zagrodnik płacił kwartalnie 7½ srebrnego grosza, każdy chałupnik — 5 groszy. Odrębnego budynku szkolnego nie było — wynajmowano izbę u jednego z gospodarzy za niewielką opłatą. Po śmierci Jäschkego w 1820 r. jego następcy Joseph Heisig (1820–1859) i Joseph Niegel (1859–1872) również dojeżdżali z Pomorzowic — początkowo trzy, potem dwa razy w tygodniu.

Sytuacja zmieniła się w 1870 r., kiedy gminy Tarnkowa i Sławoszów (Amaliengrund) wspólnie nabyły budynek od sołtysa Franza Schmidta wraz z 0,54 ha gruntów za 1950 talarów. Rząd królewski dopłacił ⅔ kwoty. W 1872 r. zatrudniono pierwszego etatowego nauczyciela zamieszkałego na miejscu — Adalberta Thienela. Szkoła liczyła wtedy 52 dzieci. Dopiero rok później sprowadzono właściwe ławki szkolne — do tego czasu w izbie lekcyjnej stały jedynie stoliki tablicowe.

Od 1874 r. do szkoły w Tarnkowej uczęszczały również dzieci z Blümsdorfu, Sławoszowa i Karlsbergu. W 1878 r. uczyło się w niej 68 uczniów: 32 z Tarnkowej, 19 ze Sławoszowa i Karlsbergu, 17 z Blümsdorfu. W 1896 r. założono bibliotekę szkolną. Cztery lata później szkoła otrzymała własną studnię — wcześniej nauczyciel musiał nosić wodę ze studni karczmarza. W 1912 r. urządzono boisko sportowe.

Na zdjęciu klasowym z roku szkolnego 1939/1940 widać ponad pięćdziesięcioro dzieci w różnym wieku — od pierwszej do ósmej klasy. Była to typowa klasa mieszana, jaką prowadzono w małych wsiach Górnego Śląska. Przy uczniach stoi nauczyciel Adolf Reisch, który w Tarnkowej uczył nieprzerwanie od 1907 roku — ponad trzydzieści lat.

Nauczyciele szkoły w Tarnkowej

Źródło: ofb.genealogy.net/amaliengrund — Ortsfamilienbuch Trenkau

Po wojnie szkoła funkcjonowała nadal jako polska szkoła podstawowa — aż do około lat sześćdziesiątych XX wieku, kiedy to została zamknięta. Budynek szkolny przebudowano na dwurodzinny dom mieszkalny, który stoi przy drodze do dziś.

Życie codzienne i infrastruktura

Podłączenie Tarnkowej do szosy (Chausseeanschluß) nastąpiło w 1881 roku. W 1893 roku wybrukowano drogę wiejską — prowincja i powiat dołożyły po 1800 marek. Poczta przychodziła ze Steubendorfu, a najbliższy dworzec kolejowy dzielił od wsi zaledwie 2,5 km.

Co ciekawe, aż do 1894 roku Tarnkowa nie miała stróża nocnego — służbę wartowniczą pełnili sami mieszkańcy na zmianę (Dreiding). W 1901 roku gmina wybudowała własną remizę strażacką i tym samym opuściła wspólny związek strażacki z Pomorzowicami. Na pieczęci gminnej widniała wyłącznie nazwa miejscowości i powiatu.

Krzyże przydrożne

Krzyże przydrożne i kapliczki to pomniki sakralnej kultury, które są zarazem świadkami i pamiątką dziejów. Krajobraz Górnego Śląska jest nimi bogato ozdobiony. Można w nich dostrzec przenikanie się różnych kultur europejskich — polskiej, niemieckiej i czeskiej.

W Tarnkowej znajdziemy cztery krzyże przydrożne. Pierwszy z nich, jadąc od strony Głubczyc, znajduje się przed lokalnym cmentarzem. Na tablicy krzyża widnieją dwujęzyczne napisy, niemieckie i polskie.

Krzyże stawiano w miejscach ważnych, znaczących dla ludzi — przy kościele, w centrum osady, na początku lub końcu zabudowań wsi, na rozstajnych drogach, gdzie żegnano odchodzących, w miejscu gdzie znaleziono kości ludzi dotkniętych zarazą lub w miejscach potyczek wojsk napoleońskich i szwedzkich.

Wilcze Stawy

Wilcze Stawy to miejsce w lesie miejskim oddalone zaledwie ok. 1,5 km od Tarnkowej. Były tam stawy z figurą wilczycy i grotą ze źródełkiem — dla dzieci była to największa atrakcja. Wzdłuż lasu z Tarnkowej to tylko pół godziny spacerem.

Przed wojną, podobnie jak winiarnia Münzera, było to ulubione miejsce wycieczkowe okolicznej ludności. Były tam połączenia omnibusowe (autobusowe) oraz kolejowe z Głubczyc. Jedna restauracja na górce przyjmowała licznych gości, po stawach pływały kajaki, ludzie spacerowali alejami i dróżkami leśnymi.

Las i wspomnienia

Las otaczający Tarnkową stanowi szczątkową postać dawnej sudeckiej puszczy, pokrywającej dawniej północne stoki Jesioników, sięgającej po rejon Królowego i Bernatowa. Z szosy koło Sławoszowa dojrzeć można masywy leśne schodzące z gór w doliny po czeskiej stronie.

Leśne maliny z lasu koło Tarnkowej — były małe, ale takie słodkie, niezapomniany smak. Trzeba się było nieźle nachodzić, by nazbierać kilkulitrową bańkę, ale było warto. Jako dziecko do lasu chodziłem z dziadkami bardzo często — z babcią na maliny i grzyby, a z dziadkiem na długie spacery. Przynosiliśmy wtedy pełne kosze zajączków, prawdziwków czy opieniek. Grzyby były potem marynowane, suszone, a część zjadana z jajecznicą od razu. — Wspomnienia autora bloga Tarnkowa-Trenkau (2012)

Oś czasu

Wybrani mieszkańcy — rok 1940

Poniżej fragment listy mieszkańców Tarnkowej (Trenkau) z roku 1940 na podstawie księgi adresowej powiatu głubczyckiego.

Źródło: Adressbuch der Stadt und des Kreises Leobschütz 1940